SẮT: THIẾU MÁU DO THIẾU SẮT HAY VÌ LÝ DO KHÁC?

Nếu bạn đọc những blog trước đây sẽ biết sự vận hành trong cơ thể là một hệ thống phụ thuộc nhiều tay chơi và không một tay nào làm vai trò chủ cuộc chơi. Đối với kim loại sắt trong cơ thể cũng vậy, mặc dù sắt là thành phần chính trong tế bào máu, chứng thiếu máu không hẳn lúc nào cũng do chế độ dinh dưỡng thiếu sắt mà ra. Trong tiếng Anh, chứng thiếu máu được phân loại theo nhiều loại tùy thuộc vào nguyên nhân khiến lượng hồng cầu trong máu giảm xuống.

Một người khỏe mạnh sẽ có các tế bào hồng cầu tròn, đều (hình trên) trong khi người bị thiếu máu thường sẽ có các tế bào máu không đều (hình dưới). Nếu bạn để ý hình đầu tiên sẽ thấy trong một tế bào máu khi cắt ngang sẽ những chấm nhỏ (hemoglobin). Thật ra tế bào máu là một loại đạm prô tít (nhóm globin tức có dạng hình cầu do đó mà gọi là hồng CẦU). Phần hemoglobin (thông cảm tra từ điển thường không ra nghĩa mà Việt chưa mua được từ điển Y Dược) chính là phần mang kim loại sắt. Các bạn lưu ý blog này chỉ tập trung nói về bệnh thiếu máu nên tôi không đi sâu về vai trò của sắt trong cơ thể người (hứa 1 tuần nữa sẽ viết xong).

Modified_sickle_cell_01AnemiaFrote

1/ Định nghĩa của bệnh thiếu máu và hiện tượng bệnh:

Định nghĩa của bệnh thiếu máu chỉ đơn giản là (1) tổng số lượng hồng cầu (hemoglobin) và (2) phần trăm (%) của tế bào hồng cầu trong máu (hematocrit) thấp hơn mức nhất định. Khi một người bị bệnh thiếu máu, bất kể loại gì (tức do nguyên nhân gì gây ra), đa số sẽ kinh qua ít nhất một trong các hiện tượng sau:

  1. Chống mặt
  2. Hụt hơi
  3. Nhịp tim đập nhanh (>100 nhịp/phút)
  4. Đau đầu
  5. Màu da vàng
  6. Màu da tái
  7. Ù tai
  8. Tay/chân lạnh hơn so với những phần cơ thể khác

Tất cả các hiện tượng trên do lượng hồng cầu trong cơ thể không đủ để cung cấp oxy đến các tế bào nên sự chóng mặt, hụt hơi, chuyển đổi màu da là dễ thấy nhất-nếu hồng cầu tụt quá thấp thì chứng ù tai, đau đầu, hay nhịp thim thất thường sẽ xuất hiện.

2/ Phân loại bệnh thiếu máu:

Bệnh thiếu máu chung quy được chia ra làm 2 loại: (1) bệnh thiếu máu do dinh dưỡng không cân bằng và (2) thiếu máu gây ra do những nguyên nhân không liên quan đến dinh dưỡng.

a)Đối với bệnh thiếu máu không liên quan đến dinh dưỡng thường được chia ra bởi nguyên nhân mất máu và hiếm hơn là các chứng bệnh khiến tế bào máu không phát triển hòan hảo hay khiến tế bào máu bị hủy diệt.

  • Nói đến chứng thiếu máu do mất máu thường sẽ thấy ở nữ giới trong giai đoạn tuổi sinh đẻ do mất máu hàng tháng. Bởi vì nguyên nhân này mà nhu cầu sắt của nữ luôn luôn cao hơn nhu cầu sắt dành cho nam giới. Phụ nữ trong thời kỳ cho con bú tuy không bị mất máu do kinh nguyệt nhưng với đối tượng này chứng mất máu là dư âm của sự mất máu trong quá trình sinh đẻ-cộng thêm là ở phụ nữ cho con bú sữa mẹ cần có sắt cao hơn ở các bà mẹ cho con bú sữa bột.
  • Những bệnh nhân bị ung thư (cả nhóm có điều trị và nhóm không điều trị) cũng là đối tượng bị thiếu máu bởi sự phát triển của tế bào ung thư yêu bòn rút lượng sắt dự trữ trong gan (suy cho cùng sự phát triển của tế bào khỏe mạnh hay ung thư cũng cần những “vật liệu xây dựng” như nhau và sắt là một trong các vật liệu đó).
  • Những người bị bệnh thận cũng là đối tượng bị bệnh thiếu máu bởi vì tế bào máu được sản xuất duy nhất bởi quả thận. Nếu thận bị hư suy thì tế bào máu tự nhiên sẽ tụt thấp.
  • Dĩ nhiên khi bị tai nạn nội thương hay ngoại thương dẫn đến xuất huyết cũng là nguyên nhân phổ biến gây chứng thiếu máu cấp (vẫn đỡ hơn chứng thiếu máu mãn tính như những người bị suy thận hay ung thư).
  • Một số bệnh thiếu máu hiểm nghèo mang tính di truyền: tiêu biểu là chứng thiếu máu lưỡi liềm (?) tên tiếng Anh là Sickel cell anemia còn tiếng Việt dịch nôm na là thế. Ngòai chứng này ra còn nhiều nguyên nhân gây thiếu máu có quy thức gây bệnh bằng cách tế bào hồng cầu vốn được tạo ra bình thường nhưng bị hủy diệt tự động. Tất cả những chứng này đều cần can thiệp của bác sĩ và chuyên viên dinh dưỡng chỉ có trách nhiệm hỗ trợ về mặt dinh dưỡng để hạn chế khả năng cơ thể bị thiếu máu một phần nào đó.

Trong nhóm bị mất máu do xuất huyết có một nhóm đối tượng thường bị “bỏ quên” bởi y bác sĩ bởi vì bệnh nhân không biết nói: trẻ nhỏ dưới 1 tuổi. Đố bạn biết tại sao trẻ dưới 1 tuổi lại có nguy cơ bị thiếu máu do xuất huyết?

Rõ rang con cái bạn đâu có u đầu chảy máu mà lại thuộc nhóm có nguy cơ thiếu máu? Lý do có 2: thứ nhất là do tốc độ phát triển của con người trong giai đọan 1 năm đầu đời nhanh và sự phát triển cơ thể cần năng lượng (calories), canxi, đạm, và sắt; thứ hai là hệ tiêu hóa trong 1 năm đầu không có khả năng tiêu hóa sữa bò thế nên trẻ uống sữa bột hay ăn bột thường bị hiện tượng xuất huyết nội ở đường ruột (ở dạng nhẹ nên khó nhận biết). Ấy nên các nhà dinh dưỡng luôn kêu gào khuyến cáo các mẹ nên cho con bú sữa mẹ và hạn chế cho bé uống sữa bò tươi hay dùng sữa bột và bột ăn dặm có gốc sữa bò trong 1 năm đầu. Sau khi bé đón thôi nôi cũng là đánh mốc hệ tiêu hóa phát triển đủ để tiêu hóa sữa bò.

Các bạn có bao giờ nghe đến “chứng thiếu sắt trong não”? Định nghĩa của bệnh này là não không có đủ sắt trong kho dự trữ mặc dù kho dự trữ sắt nằm trong gan vẫn dồi dào và hồng cầu trong máu vẫn ổn định. Nói cách khác, một bài xét nghiệm máu cơ bản không bao giờ giúp bác sĩ phát hiện ra liệu bệnh nhân có bị chứng thiếu máu (do thiếu sắt) trong não.

b) Đối với chứng thiếu máu liên quan đến dinh dưỡng:

Chứng thiếu máu liên quan đến dinh dưỡng gây ra bởi cơ thể không nạp đủ được 1 trong các vi dưỡng chất sau: sắt, đồng, kẽm, đạm, iốt, vitamin A, vitamin C, vitamin B12, vitamin B9 (còn gọi là folate). Sự thiếu hụt chỉ 1 trong các chất trên nếu kéo lâu dài đến mức kho dự trữ cạn thì chứng thiếu máu sẽ xuất hiện.

Đối với bệnh thiếu máu do yếu tố dinh dưỡng thì không hẳn lúc nào cũng do người bệnh không nạp đủ thức ăn giàu các dưỡng chất nêu trên mà nhiều khi do cơ thể người bệnh không thể hấp thu được. Tiêu biểu cho lý do không hấp thu được dưỡng chất bao gồm:

  • hệ tiêu hóa không hấp thụ được sắt chủ yếu ở người bị bệnh Celiac (tức hệ miễn dịch phản ứng với thực phẩm chứa bột mì như trong gà rán, bánh mì, mỳ Ý, mì udon, mì đen Hàn Quốc, bột nêm, bánh snack, kẹo sô cô la nhiều hãng cũng có bột mì-tiêu biểu là Kẹo Kit Kat của Nestle, bánh quy các loại và ti tỉ những thực phẩm đóng gói hay “home made” có thành phần bột mì trong đó)
  • Cơ thể không có đủ lượng dưỡng chất do người bệnh bị rối loạn tuyến giáp (chứng cường giáp khiến nhu cần dưỡng chất tăng cao nên lượng “tiêu chuẩn” cho người khỏe mạnh vẫn chỉ là muối bỏ bể ở người bị chứng cường giáp).
  • hệ tiêu hóa không hấp thu được sắt và vitamin sau khi giải phẩu cắt bỏ một phần dạ dày
  • Dạ dày thiếu aci HCl.
  • hệ tiêu hóa không hấp thụ được sắt và vitamin ở người qua xạ trị, hóa trị, hay đang mang thai (do nôn mửa nhiều, chán ăn, hay nhu cầu gia tăng cao gấp nhiều lần so với bình thường).
  • Bởi vì sắt được trữ trong gan nên nếu bệnh nhân bị suy gan thì cơ thể cũng không còn khả năng chuyển hóa và dự trữ sắt.
  • Cơ thể không sản xuất được nội tiết (IF) ảnh hưởng đến sự tái chế của vitamin B12 hay nói cách khác cơ thể không thể dự trữ trong cơ thể nếu không có nội tiết IF và vitamin B12 sẽ bị đưa đến ruột già và thải qua phân.

 

Thiếu sắt do thiếu vitamin B9 (folic axit hay folate)

Đố bạn biết sự khác biệt giữa folic axit và folate?

Mọi người hay gọi folic axit là folate nhưng trên thực tế hai chữ này chỉ ra nguồn gốc của thực phẩm cung cấp nó. Folate chỉ ra nguồn thực phẩm tự nhiên như trong rau cải, rau bina, cải broccoli v.v. Folic axit chỉ ra nguồn thực phẩm chức năng chứa chất folate nhân tạo không có gốc tự nhiên-nguồn thực phẩm chức năng phổ biến nhất dĩ nhiên vẫn là thuốc bổ dưới dạng viên hay kẹo dẻo (ở thị trường Mỹ) và ngũ cốc ăn sáng có bổ sung không chỉ folic axit mà nhiều thứ vitamin và khóang chất nhân tạo khác. Do đó lần sau bạn thấy bao bì ghi folic axít tức là dinh dưỡng nhân tạo-không bao giờ bạn thấy thực phẩm đóng hộp, chai, gói mà dám in chữ folate.

Quay trở lại với folate: folate cần thiết cho quá trình tái tạo gen di truyền DNA và RNA. Folate là quân bài không thể thiếu trong quá trình hình thành DNA và RNA bởi vì nó là bác tài vận chuyển 1 carbon- khi 1 carbon không có mặt thì uracil (U) không thể chuyển hóa thành thymine (T) trong quá trình sản xuất DNA. Nói cách khác, uracil sẽ bị tích trữ và DNA nhất định phải có thymine (T). Nếu DNA vốn dĩ bao gồm C, G, A, T mà nay thiếu mất T (vì U không chuyển hóa được sang T) thì tế bào DNA được coi là bị lỗi. Nếu lỗi này không được sửa kịp thì sao?  Quy cách cơ thể chế tạo hồng cầu dựa theo DNA. Nếu DNA bị lỗi, hồng cầu tạo ra dựa theo DNA đó cũng sẽ bị lỗi.

Sorry các bồ nếu phần này tòan ký tự và từ vựng khó nuốt nhưng lâu nay chị em ai cũng uống thuốc bổ folate mà không biết được sự quan trọng của nó thì nay có sự giải thích này cũng là một cách trân trọng thực phẩm xung quanh ta. Các quý ông qua đây cũng học được rằng tuy các ông không có chức năng sinh đẻ nên không lo đến folate nhưng bệnh thiếu máu đâu có chừa ai từ trẻ sơ sinh đến ông già 80 (đặc biệt càng cao tuổi thì nguy cơ thiếu máu càng cao do chức năng của gan, thận đều suy theo thời gian).

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s