Selenium: khoáng chất đóng vai trò chống oxy hóa và hỗ trợ tuyến giáp

Hơn 2 tuần mới có giờ rảnh viết blog. Hiện giờ nhà đang lu bu lo việc chuyển về VN sống. Trước kia độc thân gia tài có cái túi to đựng gối với chăn và hai cái va li một cái đựng giày dép quần áo, cái kia sách vở và vật dụng linh tinh và cái laptop. Bếp núc không có cứ uống sữa tươi, cà phê, trái cây, và gặm cùi bắp mà sống qua ngày. Máy giặc không có chỉ có hai cái thau với bịch bột giặt mà cũng lười mỗi lần chuyển là để lại thau cho bà chủ nhà luôn. Bây giờ có chồng rồi khi chuyển nhà là phải lo những thứ như bàn tù, chén dĩa, đến những thứ xa xỉ như khay nướng bánh, máy xay sinh tố cũng phải tính coi làm sao với chúng. Mà cái đà tính tóan không bao giờ ưng ý được vì bỏ đi thì tiết, đem về Vn thì tốn phí chuyển hàng, mà đem lên eBay bán thì mất thời giờ chưa biết ngày nào mới bán được mà mình lại cần đi cuối tháng 9 mới chết. Chưa kể cha chồng hổng biết lão nghĩ gì mà mấy tuần nay lão còn đặt mua thêm mấy chục gói hàng từ eBay-mình bực gần chết bộ nhà chưa đủ thứ phải thanh lý hay sao mà còn mua thêm mấy chục món ông liệu làm sao mà thu xếp thời gian thanh lý đống đồ tích góp 45 năm qua thì tính. Nhắc đến là có chuyện để cãi. Thôi thì ta quay lại viết blog cho thư giãn.

Blog về I ốt có đề cập đến selenium và chế độ ăn ít selenium có thể trở ngại sự chuyển hóa chất trong tuyến giáp dẫn đến làm giảm lượng hormone T3. Selenium là một kim loại, chính xác là Á KIM tức là loại kim loại có tính dẫn điện tỉ lệ thuận với cường độ ánh sáng nó hấp thu-khi ánh sáng chiếu vào có cường độ tăng cao bao nhiêu thì khả năng dẫn điện của selenium cũng tăng bấy nhiêu. Selenium có ký hiệu Se trong bản tuần hoàn hóa học. Tra từ điển Anh Việt thì nó dịch là sê-len nên blog này tôi vẫn giữ nguyên dạng selenium.

SONY DSC

Selenium

Đối với nhiều người ít ai biết đến selenium (hình trên là selenium tự nhiên ở dạng rắn) bởi vì chương trình hóa học kể cả chương trình nặng nề như ở Việt Nam không có bao gồm những lớp hóa học chuyên về hữu cơ ở bậc phổ thông nên chỉ ai học chuyên sâu hóa hay lý ở bậc đại học mới biết. Cũng vì vậy mà nhiều chức năng quan trọng của selenium không được biết đến. Ngoài vai trò là đối tác chuyển hóa T4 sang T3, selenium còn nhiều vai trò khác:

  1. Chống oxy hóa: selenium là nguyên tố kim loại cần thiết trong một hợp chất chống oxy hóa gọi là glutathione peroxidase. Phần selenium sẽ liên kết với nhóm glutathione. Những hợp chất chống oxy hóa khác cũng bắt buộc có selenium là selenoprotein P và selenoprotein W. Cả ba chất chống oxy hóa cũng như những chất chống oxy hóa khác có tác dụng kìm hãm những phản ứng gây sưng viêm (inflammation) vốn là nguyên nhân hàng đầu vì sao chúng ta bị các bệnh tim mạch. Chúng cũng giúp cơ thể phục hồi nhanh khi cơ thể bị tổn thương bao gồm các phản ứng trao đổi chất tự nhiên trong cơ thể vốn luôn tạo ra phân tử bức xạ.
  2. Selenium giúp phục hồi lại vitamin C sau khi vitamin C bị oxy hóa (vì vitamin C là chất chống oxy hóa nên khi vào cơ thể sẽ có lúc bị oxy hóa). Cơ thể động vật không có khả năng tự tái tạo vitamin C như thực vật nên vitamin C chỉ có thể được nạp vào từ thực phẩm hoặc thuốc bổ. Vai trò của selenium giúp tái thiết lại vitamin C từ những mảnh giáp nhỏ sau những phản ứng oxy hóa giúp quá trình trao đổi chất có hiệu quả “kinh tế” hơn. Nhiều nghiên cứu cho thấy nếu bạn dùng vitamin C và selenium cùng lúc thì hiệu quả sẽ cao hơn (với người đang bệnh).
  3. Selenium là nguyên tố cần thiết để tái tạo men giải đặc biệt gọi là selenophosphate synthetase vốn chỉ làm một việc duy nhất là chất xúc tác trong phản ứng sử dụng selenium-tức là selenium tự giúp chính nó.

1/ Selenium được HẤP THỤ thế nào?

Trong thiên nhiên, selenium tồn tại ở nhiều loại thực phẩm khác nhau từ thực vật đến động vật, kể cả cá cũng có dạng selenium riêng của chúng. Trong thực phẩm, selenium tồn tại chủ yếu dưới 2 dạng: 1 dạng gọi là selenomethionine PHỔ BIẾN TRONG THỰC VẬT và 1 dạng là selenocysteine PHỔ BIẾN TRONG ĐỘNG VẬT. Tin tốt là các dạng selenium trong thực phẩm tự nhiên rất dễ hấp thu: khoảng 90% lượng selenium từ bữa ăn sẽ được hấp thụ. Đó là bước đầu tiên.

Ồ, những thực phẩm nhân tạo đóng hộp có thể có cả selenium trong đó *selenium là chất chống oxy hóa nên cũng như vitamin C, cả hai có thể được dùng trong công nghệ thực phẩm để giúp hàng hóa tồn tại nhiều năm. Tuy nhiên, loại selenium dùng để bổ sung selenium như trong sữa bột và các thực phẩm đóng gói đa số là ở dạng  selenite và selenate-cả hai đều là ion-nhưng tính hấp thụ thấp hơn nhiều so với selenium trong thực phẩm tự nhiên: selenite thì hấp thụ được 50% còn selenate khi vào tới dạ dày thì mất mát đây đó rất nhiều nên không đáng tin cậy. Tuy vậy, selenium trong thuốc bổ viên thì khác, nó gần với tự nhiên (dạng thực vật) nên là phương án hữu dụng cho đối tượng ăn uống thiếu dinh dưỡng (những người trưởng thành ăn ít hơn 1300 calories/ngày)

2/ QUÁ TRÌNH TIÊU HÓA SELENIUM

Selenium trong thực vật sẽ được tiêu hóa khác hẳn với selenium trong thịt. Selenium ở dạng selenomethionine trong thực vật sẽ được tiêu hóa như cách cơ thể tiêu hóa methionine và đầu ra của quá trình này sẽ là selenocysteine.

Selenium ở dạng selenocysteine trong thịt, selenite/selenate trong thực phẩm nhân tạo, và cả selenocysteine đầu ra của selenium từ thực vật sẽ đi qua chung một bước chuyển hóa cuối cùng là bị phân hủy cho ra selenide.

Sau khi selenide được tạo thì nó sẽ đi qua một phản ứng khác để tạo ra selenophosphate và đây là mấu chốt quan trọng nhất. Vì sao? Selenophosphate là tiền thân của selenium trong tRNA và dĩ nhiên là tiền thân của selenoprotein vốn là nguồn chất chống oxy hóa. Selenophosphate cũng có khả năng chuyển hóa thành dimethylselenide (coi mục 4)

3/ Sau khi selenium tiêu hóa thì sẽ được chuyển vào kho dự trữ

Selenium trong cơ thể người thường được trữ dưới 2 dạng: selenomethionine trong các mô (dạng này cũng phổ biến trong thực vật và động vật khác) vốn là dạng đạm prô tít và kho dự trữ thứ hai của selenium là trong lá gan ở dạng men giải glutathione peroxidase.

Khi cơ thể có đủ selenium từ bữa ăn hàng ngày, cơ thể sẽ dùng selenium từ kho dự trữ dạng men giải để tái tạo các selenoproteins vốn là chất chống oxy hóa. Trong khi đó, dạng selenium trữ trong mô ở dạng selenomethionine sẽ được dùng trực tiếp bởi các mô cơ trong cơ thể khi mô cơ bị tấn công bởi chất xạ hay bị tổn thương do hoạt động bình thường hàng ngày, hay khi một nhóm mô cần selenium để tham gia vào phản ứng cần thiết thì có thể lấy ngay từ mô cơ lân cận thay vì phải truyền tín hiệu về gan.

Một số ít selenium cũng sẽ được tìm thấy trong móng tay và tóc, thế nhưng móng tay và tóc là “tế bào chết” nên không được coi là kho dự trữ vì chúng không giúp gì cho sự sống (vâng, ngòai chuyện làm đẹp cho chủ chúng). Thật ra, lý do quan trọng hơn khiến các nhà khoa học quyết định không cân nhắc móng tay và tóc là yếu tố quyết định hàm lượng selenium trong cơ thể có vượt chuẩn an tòan là vì ngày nay rất nhiều sản phẩm làm đẹp kể cả dầu gội đầu có rất nhiều selenium nên họ không thể dựa vào xét nghiệm tóc và móng mà đo lường.

4/ Vậy CƠ THỂ ĐIỀU TIẾT SELENIUM THẾ NÀO?

Hễ nhiều quá cái gì cũng gây hại. Nhiều tiền cũng là cái nguy cơ chứ nói gì. Phần lớn selenium dư thừa sẽ được thải qua nước tiểu (hình như khỏang 90% học lâu quá quên gần hết) còn lại sẽ thải qua hệ hô hấp ở dạng dimethylselenide.

5/ THIẾU SELENIUM có nguy hại gì?

Thông thường rất ít người bị thiếu selenium trừ những người xui xẻo sống ngay ở vùng đất thiếu selenium. Vì selenium là nguyên tố kim loại, đất là nguồn cung cấp kim loại chủ yếu cho thực vật bởi vì thực vật không có chức năng tự tạo selenium nên dạng selenium từ thực vật là đến từ đất canh tác. Nếu vùng đất ai sống có ít selenium do sự phân bố tự nhiên thì chịu khó ăn thịt nhiều vào và mua thêm thuốc bổ. Theo tài liệu học trước đây nó có nhắc đến một phần bang Wyoming và bang South Dakota được liệt vào đất thiếu selenium và một vài tỉnh của Trung Quốc cũng thiếu selenium trầm trọng.

Nhóm người chịu sự tổn hại nhiều nhất từ việc thiếu selenium là trẻ nhỏ mà hệ lụy là bệnh tim mạch. Trẻ sinh ra từ mẹ thiếu cả hai iốt và selenium sẽ coi như cầm chắc chứng bệnh suy đần (không phải bệnh tự kỷ).

Người lớn và cả trẻ em đều có nguy cơ bệnh do sức đề kháng giảm không đủ đối kháng lại các chứng stress.

6/ Góc cho mẹ và bé:

Trên thực tế, đa số người Việt ăn nhiều thực vật hơn động vật nên dạng selenium chúng ta ăn sẽ lệ thuộc nhiều vào dinh dưỡng của đất canh tác. Trong khi Mỹ và những nước tiên tiến khác có hệ thống thực phẩm phân phối tòan quốc (xuyên quốc gia luôn chứ tòan quốc là ít) chưa kể lợi thế của Mỹ là nước có diện tích lớn nên chỉ một vài vùng nhỏ không đủ selenium thì vẫn có nhiều bang nông nghiệp khác cung cấp đủ. Nói thật bó rau cải ngọt tôi ăn lâu nay không biết đến từ Mississippi hay Texas. Cam cũng không biết từ Florida hay California. Nhưng Việt Nam chỉ là nước nhỏ nên nếu selenium trong đất ít thì nguy cơ thực phẩm tòan quốc sẽ có lượng selenium thấp là hòan tòan có khả năng.

Nếu mẹ ăn uống đủ selenium thì trong 6 tháng đầu sữa mẹ một mình sẽ đủ cung cấp selenium cho con, nhưng nếu mẹ không có sữa hoặc vì lý do cá nhân chọn sữa bình thì sữa bình thông thường sẽ có selenium bổ sung nên vẫn đỡ hơn những năm tháng trẻ sơ sinh uống sữa đặc có đường hay nước gạo thay sữa mẹ.

7/ Ngộ độc selenium

Cũng như các khóang chất khác, selenium khi sử dụng ở liều cao sẽ gây ngộ độc. Trường hợp ngộ độc nhẹ và lâu ngày thì hiện tượng thường thấy là móng tay dễ nứt gãy và tóc rụng (hói), da nổi mề đay (chỉ là da sừng không gây ngứa như loại dị ứng mề đay ở người dị ứng hải sản). Song song với hai hiện tượng này bạn cũng nên lưu ý đến hơi thở- nếu hơi thở có mùi tỏi khi bạn không ăn quá nhiều tỏi mà hơi thở có mùi trong nhiều ngày thì nghĩ ngay đến selenium trong máu có thể cao so với chuẩn.

Với trường hợp ngộ độc cấp thì những hiện tượng sau nên gây báo động:

  • Hệ tiêu hóa xáo trộn: đau bụng, đầy hơi, nôn mửa
  • Mệt mỏi
  • Nóng nảy

Tất cả các chứng trên xảy ra khi người ta ăn rất nhiều selenium-khỏang 850 mcg/ngày. Đa số các ngày trong tuần tôi ăn khỏang 85-300 mcg selenium chủ yếu là từ thực vật và đến giờ vẫn khỏe mạnh. Dù nghiên cứu cho thấy ở mức 850 mcg/ngày có thể gây ngộ độc, nhưng đối với người trưởng thành thì lượng khuyến cáo tối đa là 400 mcg/ngày kể cả đối với phụ nữ có thai và đang cho con bú.

8/ Bao nhiêu selenium là đủ?

  • Trẻ từ 0-6 tháng: 14 mcg/ngày
  • 7-12 tháng: 20 mcg/ngày
  • 1-3 tuổi: 20 mcg/ngày
  • 4-8 tuổi: 30 mcg/ngày
  • 9-13 tuổi: 40 mcg/ngày
  • 14 tuổi trở lên: 55 mcg/ngày
  • Phụ nữ có thai: 60 mcg/ngày
  • Phụ nữ cho con bú: 70 mcg/ngày

 

 

 

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s